MUHASEBE DENETİMİNDE ÖRNEKLEME


Not: Bu üniteden ara sınavda 4-5, finalde 1-2 soru çıkacaktır. Bu üniteye çok iyi şekilde çalışarak bu üniteden ara sınavdan 13-16, finalden 3-6 puan alabilirsiniz…

*Örnekleme: Evrenden bir örneklem seçilmesi ve sadece bu örneklemin incelemeye alınması ile varılacak sonucun evrene mal edilmesi olayına istatistikte verilen addır.

-Denetçi, müşteri işletmenin iç kontrolünü anlamak, muhasebe işlemlerinin hatalar ve hileler yönünden ne ölçüde etkilendiğini saptamak için bu işlemlerin tümünü tek tek incelemek zorunda değildir. Bu nedenle denetçi örnekleme yöntemine başvurur.

1.Rassal Örneklem, Evren ve Örnekleme Riski

a. Rassal Örneklem

*Basit rassal örneklem: Eşit seçilme şansına sahip birimlerden oluşan bir evrenden tamamıyla rassal seçilen bir örneklemdir.

-İstatiki örnekleme olasılığına dayanır. Yani evreni oluşturan her birimin seçilme olasılığı vardır.
-Başarılı bir örneklemenin gerçekleşmesi için temel ilkeler şunlardır:

*Örneklem seçilecek evren hakkında bazı özel bilgiler baştan elde edilmelidir.
*Seçme işlemi, ilgilenilen özellik ve ya değişkenden bağımsız elde edilmelidir.
*Örneklem bir önyargıya yer verilmeden seçilmelidir.
*Örnekleme alınan birimlerden her biri diğerinden bağımsız olmalıdır.
*Verilerin seçildiği alanlarla diğer alanlar arasında temel ayrımlar bulunmalıdır.
*Örnekleme alınacak verilerin hepsine aynı koşullar ayrıcalıksız olarak uygulanmalıdır.

b. Evren

*Evren: Denetçinin bilgi edinmek istediği ve aynı türden birimlerin oluşturduğu alan veya ana kütledir.

-Evren denetim amaçlarına uygun olmalıdır.
-Evren tanımı başka bir denetçiye bir birimin evrene ait olup olmayacağını belirleme olanağını vermelidir.

*Örneklem Çerçevesi: Denetçi evrenin fiziksel yapılanışını önceden ve tam olarak belirlemelidir. Bu fiziksel yapılanmaya veya tüm evren birimlerini içeren listeye örneklem çerçevesi denir.







c. Örnekleme Riski

*Örnekleme riski: Denetçinin örneklemi temel alan sonuçlarıyla, evrenin tamamına aynı yolla uyguladığı testlerden elde edeceği sonuçlar arasında fark olması olasılığıdır. Bu aradaki fark örnekleme hatası olarak nitelendirilir.

-Uygunluk testlerinin gerçekleşmesinde örnekleme riski iki şekilde karşımıza çıkabilir:

*Alfa Riski (Tip I): İç kontrol yeterince güvenilir olduğu halde, denetçinin örneklemden elde ettiği sonuçlara bakarak iç kontrolün yeterli güveni sağlamadığı kanısına varmasıdır.

*Beta Riski (Tip II): Denetçinin, iç kontrol yeterince güvenilir olmadığı halde güvenilir olduğu kanısına varmasıdır.

-Maddi doğruluk testlerinin gerçekleştirilmesinde de şu hata tipleri belirtilmektedir:

*Yanlış Ret Riski (Tip I): Örneklem sonuçları hesap kalanında bir maddi hata olduğunu desteklemekle birlikte, maddi bir hatanın olmaması riskidir.

*Yanlış Kabul Riski (Tip II): Örneklem sonuçları hesap kalanında bir maddi hata olmadığını desteklemekle birlikte maddi bir hata olması riskidir.

2.Muhasebe Denetiminde İstatistiksel Örnekleme Türleri

*İstatistiksel olmayan örnekleme: Olasılığa dayanmayan ve örneklem birimlerinin seçiminde veya örneklem büyüklüğünün belirlenmesinde denetçinin tamamen öznel olarak davranması ile gerçekleştirilen örnekleme türüdür.

*İstatistiksel Örnekleme: Az sayıda birimlerden oluşan örneklemin incelenerek, elde edilen sonuçların bu muhasebe denetiminde istatistiksel örnekleme olarak tanımlanır. Üç temel modeli vardır:

a) Nitelik Örneklemesi: Bir muhasebe evrenindeki hataların ortaya çıkış oranını tahmin etmek için kullanılan istatistiksel bir örnekleme türüdür.

-Bu örnekleme türü için önemli olan hatanın ya da hilenin parasal olarak ne kadar olduğu değil var olup olmadığıdır.
-Bu örneklemede denetçinin belirlemesi gereken noktalar şunlardır.

*Kontrol test amaçlarını belirlemek,
*Kontrol politika ve prosedürlerinde sapmayı tanımlamak,
*Evreni tanımlamak,
*Örneklem birimini tanımlamak,
*Örneklem büyüklüğünü belirlemek.






Nitelik Örneklemesinde Örneklem Büyüklüğünün Belirlenmesi:

-Örneklem büyüklüğü belirlemek için şu faktörler göz önünde bulundurulmalıdır:

*Kabul edilebilir risk: Bu risk genelde %5 veya %10 olarak belirlenir.

*Kabul edilebilir sapma oranı: Denetçinin kontrol prosedürlerine ilişkin duyduğu güvenden sapmanın kabul edilebileceği maksimum orandır.
*Evrenin beklenen sapma oranı: Denetçi evrenin geçmiş yıllardaki sonuçlarına veya pilot örneklem sonuçlarına bakarak evrendeki sapmaya ilişkin beklentisini belirler.

-Buluş Örneklemesi: Sahte çek düzenlenmesi gibi sık rastlanmayan hatta çok özel olan bir durumu belirlemek istendiğinde başvurulan bir örnekleme türüdür.

b) Parasal Birim Örneklemesi: Nitelik örneklemesi tekniğiyle, bir hesap sınıfına veya hesap kalanına ilişkin parasal tutar hatalarının tahminlerini yapmak için kullanılır.

Parasal Birim Örneklemesinde Örneklem Büyüklüğünün Belirlenmesi:
Örneklem büyüklüğünün belirlenmesi için şu ön belirlemeler yapılmalıdır:

-Defter değeri (Evrenin kayıtlı tutarı)
-Yanlış kabul riski için güvenilirlik faktörü
-Kabul edilebilir hata (Evrendeki katlanılabilinecek maksimum hata tutarı)
-Beklenen hata (Tahmin edilen parasal hata tutarı)
-Genişleme faktörü

c) Değişkenler Örneklemesi: Denetinin niceliksel tahminlere ulaşmak istediği durumlardan kullandığı örnekleme türüdür.
3. Örneklem Seçimi

a) Rassal Sayılar Tablosu: 0-9 arasında değişen rassal sayılar tablosu kullanılarak örneklemin hangi evren birimlerinin gireceği tamamen rassal olarak belirlenir.

b) Bilgisayarla Rassal Sayılar Oluşturulması: Bir yazılım yardımıyla kolayca yapılarak, çok daha hızlı ve insan hatalarına olanak vermeden seçim yapılmış olur.

c) Sistematik Seçim: Denetçinin bir örnekleme aralığı seçip bu örnekleme aralığının büyüklüğüne göre örneklem birimlerini seçtiği yöntemdir. İlk birim rassal olarak seçilirken diğerleri otomatik olarak seçilir. Bu yöntem yanlıdır.
d) Katmanlı Seçim: Evren katmanlara ayrılarak büyük tutarların temsil edilmense olanak verilir.

e) Blok Seçim: Evrenden zaman olarak veya fiziksel olarak bir birine çok yakın birimlerin seçilmesiyle oluşur. Blok örneklem temsili değildir. Evren hakkında istatistiksel bilgi veremez. Bu yöntem kullanılmaktan kaçınılmalıdır.